Yapay zekâ, kritik bitki ve mantar tiplerinin yok olmasına pürüz olabilir

Yapay zekâ, milyonlarca bilgiyi kısa müddette tahlil edebilme kapasitesi sayesinde bilim dünyası için de kritik bir araç hâline gelmiş durumda. Daha evvel ya hiç mümkün olmayan ya da çok uzun vakit gerektiren araştırmalar artık AI araçları sayesinde kısa müddette tamamlanabiliyor. Hakikaten bu hafta bunun dikkat alımlı bir örneğini de botanik dünyasında gördük. İngiltere merkezli Royal Botanic Gardens Kew (RBG Kew) tarafından yayımlanan kapsamlı yeni rapor, yapay zekânın bitki ve mantar araştırmalarında ihtilal yaratabileceğini ortaya koyuyor.

40 ülkeden yaklaşık 400 bilim beşerinin katkısıyla hazırlanan rapora nazaran yapay zekâ sadece yeni tipleri daha süratli tanımlamakla kalmıyor; birebir vakitte yüzyıllık örneklerden genetik bilgi çıkarılmasını sağlayarak bilim beşerlerine geçmişe dair yeni kapılar da açıyor. Araştırmacılar, bilhassa dijitalleşmenin sürat kazanmasının, bugüne kadar sırf fizikî arşivlerde erişilebilen milyonlarca örneğin çevrim içi erişime açılmasını sağladığını ve bunun bilhassa biyolojik çeşitlilik açısından kritik ehemmiyete sahip bölgelerde araştırmaları önemli halde hızlandırdığını söylüyor.

Bitkiler ve mantarlar, Dünya’daki hayatın temel yapı taşları ortasında yer alıyor. Besin üretiminden ilaç geliştirmeye, karbon depolamadan iklimin dengelenmesine kadar pek çok kritik süreç bu organizmalara bağlı. Ancak bugüne kadar incelenen yaklaşık 70 bin bitki tipinin yüzde 40’ı yok olma riski altında. Dahası bilim beşerlerine nazaran şimdi büsbütün tanımlanmamış yaklaşık 100 bin bitki tipi daha bulunuyor. Mantarlarda ise tablo daha da çarpıcı. İddiası 2 milyon mantar çeşidinin yaklaşık yüzde 90’ı hâlâ bilim dünyası tarafından bilinmiyor.

Faydalı Olabilecek Birtakım Bitki ve Mantar Cinsleri, Daha Keşfedilmeden Yok Olup Gidiyor

Her yıl yaklaşık 2 bin yeni bitki tipi kayıtlara geçiyor olsa da RBG Kew bilim yöneticisi Prof. Alexandre Antonelli’ye göre bu sayı “yalnızca yüzeyi çizmekten ibaret.” Zira potansiyel yeni ilaçlar ya da tarım için kritik kıymete sahip olabilecek kimi çeşitler, keşfedilmeden evvel yok oluyor olabilir. Antonelli, dijitalleşme ve yapay zekâ araçlarının bu süreçte bilim beşerlerine büyük avantaj sağlayabileceğini düşünüyor. Bilhassa mikroskobik ayrıntılarla ayırt edilebilen sazlar ve yosun tipleri üzere karmaşık bitkilerde, AI modellerinin artık birtakım uzmanlardan bile daha başarılı sonuçlar verebildiği belirtiliyor.

Yapay zekânın en dikkat alımlı kullanım alanlarından biri de milyonlarca dijital örnek üzerinden yapılan geniş çaplı tahliller oldu. Raporda yer alan global bir çalışmada, çiçekleri tespit etmek üzere eğitilmiş bir yapay zekâ modeli yaklaşık 8 milyon dijital bitki örneğini tahlil etti. Bu tahliller sonucunda son yüzyılda çiçeklenme periyotlarının global ölçekte her 10 yılda ortalama 2,5 gün değiştiği tespit edildi. İklim krizine bağlı sıcaklık artışı ve yağış sistemlerindeki değişim nedeniyle birtakım bitkilerin daha erken, kimilerinin ise daha geç çiçek açmaya başladığı görülüyor. Araştırmacılara nazaran bu değişim, bitkiler ile onları tozlaştıran canlılar ortasındaki hassas dengeyi bozabilir. Zira kimi böcekler, kuşlar ya da öbür canlı cinsleri belli bitkilerin yılın tam makul periyotlarında çiçek açmasına bağlı olarak ömür döngülerini sürdürüyor.

Yeni teknolojilerin dikkat çektiği bir öbür alan ise mantar araştırmaları oldu. Bilim insanları artık 180 yıla kadar eski mantar örneklerinden yüksek kaliteli genom dataları elde edebiliyor. Araştırmacılar, bu gelişmenin eski mantar koleksiyonlarını adeta bir “genom altın madeni” hâline getirdiğini söylüyor. Zira mantarlar sırf ekosistem açısından değil, tıp açısından da büyük değer taşıyor. Penisilin ve statin üzere değerli ilaçların kökeninde de mantarlar bulunuyor.

RBG Kew, yapay zekânın botanik biliminde açacağı yeni kapıları müjdelerken, bu teknolojinin etraf üzerinde yaratabileceği tahribatı da görmezden gelmiyor. AI data merkezlerinin giderek artan su ve güç tüketiminin tabiata ziyan verdiğini hatırlatan araştırmacılar, tüm bu yararlarıyla birlikte, yapay zekânın daha sorumlu formda kullanılmasının büyük değer taşıdığına dikkat çekiyor.

Kaynak : Donanimhaber