Verimlilik uğruna kaybedilen en kıymetli şey: Düşünme

Navigasyon uygulamaları hayatımıza girmeden evvel birinci sefer gittiğimiz bir yolu zihnimizde adım adım kaydederdik. Dönülen köşeler, geçen dükkanlar, ışıklar ve tabelalar hafızaya kazınır ve birkaç denemeden sonra o güzergah ezbere bilinir hale gelirdi. Yılmaz Erdoğan bundan yıllar evvel bir tweet atmıştı: “Varılacak yer değil, temel olan yol, seyahattir. Gitme, yolun tadını çıkar. Unutma ‘yol bir yere gitmez’.” Aslında yol, öğrenilen bir tecrübeydi. Bugün ise navigasyon açıldığında bu bağ kopuyor. Birinci sefer geçtiğimiz bir yolu hatırlamıyoruz, her gün kullandığımız güzergah bile zihnimizde silikleşiyor. Zira istikamet bulma işini artık biz değil, ekranımız yapıyor.

Bu girişin ve Yılmaz Erdoğan alıntısının başlıkla ne alakası var diyebilirsiniz. Bir yere varmak istiyorum, zira kimi şeyleri yanlış yapıyoruz.

Bir arkadaşınız olduğunu düşünün. Çok uygun metin/kod yazıyor, hastalandığınızda size teşhis koyuyor, işten çıkarıldığınızda sizin için tüzel dokümanları hazırlıyor, sevdiğiniz birisiyle çektiğiniz görüntüleri sizin için kurguluyor ve almanız gereken kararları size söylüyor. Sizin için her şeyi yapan arkadaşınız olduğunda bu bağlantıyı ne kadar sürdürebilirsiniz? Günümüzde teknolojik bir sıçrama olarak görülen ve sahiden de o denli olan yapay zeka araçlar Gemini, ChatGPT ve Claude için geldiğimiz nokta bu.

Peki sormak gerek. Yapay zeka sahiden bizi daha üretken mi yapıyor, yoksa zihinsel kaslarımızı körelterek daha tembel, daha yüzeysel ve daha az yaratıcı hale mi getiriyor?

Tartışmanın merkezinde, çağdaş dünyanın kutsalı haline gelen verimlilik kavramı bulunuyor. Daha kısa müddette daha fazla iş yapmak, daha az eforla daha fazla çıktı üretmek, neredeyse tüm dijital sistemlerin ortak vaadi. Her şey süratli olmalı. Her şeyde birinci olmalısınız. Birinci haberi siz vermelisiniz. Kesinlikle görmüşsünüzdür, Denzel Washington’ın medya hakkında söylediği üzere “Artık problem doğruyu söylemek değil, (haberi) birinci veren olmak.” Ancak bağlantı, öğrenme ve düşünme üzere insanı insan yapan süreçler kelam konusu olduğunda bu sürat takıntısının önemli bedelleri olduğu giderek daha net görülüyor.

İletişimin görünmeyen istikrarı bozuldu

İletişimin temelinde birçok vakit fark edilmeyen bir istikrar yatıyor: Bir bilginin üretilmesi için harcanan vakit, onu tüketmek için gereken vakitten daha uzun olmalı. Bu fark, irtibatı bedelli kılan ögelerden biri olarak kabul ediliyor. Bir kitabın yazılması aylar ya da yıllar sürerken okunmasının saatlerle hudutlu olması; bir e-postanın yazılmasının birkaç dakika sürerken okunmasının saniyeler alması yahut bu içerikte olduğu üzere aylara dayanan data toplama süreci bu doğal istikrara örnek gösterilebilir.

Ancak üretken yapay zeka sistemleri bu dengeyi kökten sarsmış durumda. Artık okunması dakikalar süren içerikler saniyeler içinde üretilebiliyor. Gönderen taraf için neredeyse sıfır maliyetli hale gelen içerik üretimi alıcı taraf için önemli bir vakit ve dikkat yüküne dönüşüyor. İşin daha da komik olan tarafı ise artık bunun bir kısır döngü yaratmış olması. Zira artık okumak da aslında verimsiz ve özetlemek gerekiyor. Ve evet, burada da yapay zeka araçları devreye giriyor.

Sonuçta gönderen taraf da okuyan da düşünmüyor. Hatta farklı bir açıdan baktığımızda makinelerin birbiriyle konuşurken daha çok düşündüğünü görebilirsiniz. Biz beşerler ise onay veren birer aracıya dönüşüyoruz.

Bu dönüşüm sırf sezgisel bir dertten ibaret değil. MIT Media Lab’de araştırmacı Nataliya Kosmyna’nın yürüttüğü bir deneyde, üretken yapay zekanın düşünme süreçleri üzerindeki tesirini direkt ölçmeye çalıştı. İştirakçilerin deneme yazarken beyin aktiviteleri EEG ile izlendi. Hiçbir dijital araç kullanmayanlar, sadece arama motorlarından yararlananlar ve ChatGPT dayanağıyla yazanlar karşılaştırıldı. Sonuçlar ise değişik. Dışsal yardım arttıkça bilişsel süreç, dikkat ve yaratıcılıkla bağlı beyin ağlarındaki aktivite bariz biçimde azalı9yor. Dahası, ChatGPT kullanan iştirakçilerin büyük kısmı yazdıkları metinden tek bir cümleyi bile hatırlayamıyordu.

Bunun bir ismi var

Yaşadığımız bu durum için bir kavram türetilmiş durumda: AI apatisi (AI apathy). Bu terim, insanların yapay zeka tarafından üretilen içeriklere, bu teknolojinin getirdiği yeniliklere yahut yarattığı etik meselelere karşı hissizleşmesi, yorulması ve artık reaksiyon vermemesi durumu olarak söz ediliyor. Buradaki temel tasa sıkıntı düşünme süreçleri makinelere devredildikçe insanların sorun çözme, tahlil etme ve üretme yetilerini kaybetmesi.

Bu apati birden fazla vakit fark edilmesi sıkıntı, küçük reflekslerle başlıyor. Bir e-postayı açıp içeriği okumak yerine direkt “özetle” tuşuna basmak, akabinde o özetle ilgili bile hiçbir şey hatırlamamak buna güzel bir örnek.

Bu risk, daha evvel farklı teknolojilerde de gözlemlendi. GPS kullanan kişilerle yapılan araştırmalar, daima navigasyona güvenen bireylerin mekansal hafızalarının zayıfladığını (bu içeriğin oluşması da tam olarak bunu yaşamamla ilişkili) ortaya koydu. Araştırmalar, sık GPS kullanan bireylerin sadece istikamet bulma hünerlerinin değil, hipokampüs işlevlerinin da zayıfladığını gösteriyor. Psikolojide “Google Etkisi” olarak bilinen olgu da emsal bir tablo çiziyor. Beşerler, bir bilgiyi istedikleri vakit internette bulabileceklerini bildiklerinde o bilgiyi hatırlamaya daha az muhtaçlık duyuyor.

Şimdi ise bu tesir, sadece istikamet bulma ya da bilgi hatırlama seviyesinde değil, direkt düşünme süreçlerini kapsayacak halde genişliyor.

Bugüne kadar teknolojiye hatırlama ve hesaplama üzere misyonlar devrediliyordu. Fakat üretken yapay zekaylabirlikte birinci sefer düşünmenin kendisi de dış kaynak haline geliyor. Bu fark kritik. Zira tahlil etmek, özetlemek, karşılaştırmak ve karar vermek üzere süreçler insan zihninin temel fonksiyonları ortasında yer alıyor. Yapay zeka bu adımları atladığında, bireyin verimliliği artıyor lakin muhakemeyi kaybediyor. Uzmanlara nazaran asıl kırılma noktası, kişinin bir sorunu çözmeden evvel “bunu AI’ya sorayım” refleksini geliştirdiği an. Bu, zihinsel yetkinliğe duyulan inancın yavaş yavaş aşınması manasına geliyor.

Zorlanmadan öğrenme olmaz

Bilim, öğrenmenin pasif bir süreç olmadığını uzun müddettir vurguluyor. Bilişsel yük teorisi, beynin bilgiyi derinlemesine işleyebilmesi için belli bir zorluk düzeyine muhtaçlık duyduğunu ortaya koyuyor. Bir misyon fazla kolay hale geldiğinde, öğrenme yüzeysel kalıyor ve bilgi kalıcı olmuyor.

Bu durum literatürde “üretken mücadele” (productive struggle) olarak isimlendiriliyor. Sıkıntı sorunlarla uğraşmak sadece bilgiyi değil, özgüveni ve dayanıklılığı da artırıyor. Motivasyon araştırmalarının öncülerinden Albert Bandura’nın tanımladığı “ustalık deneyimi” kavramı, bir sorunu kendi eforuyla çözmenin bireye sağladığı ruhsal güçlenmeye işaret ediyor.

Yapay zeka ise bu süreci atlamayı mümkün kılıyor. Bir ödevin, raporun ya da tahlil metninin tek komutla üretilmesi zihinsel idmanı ortadan kaldırıyor. Uzmanlara nazaran bu durum, kısa vadede vakit kazandırsa da uzun vadede bilişsel gerileme riskini artırıyor.

Bir öbür değerli çerçeve olan öz-belirleme kuramı, insanların motive olabilmesi için kendilerini uzman hissetmeleri gerektiğini vurguluyor. Yapay zekanın her şeyi “hazır cevap” haline getirmesi ise öğrenme/başarma sürecindeki tatmini azaltabiliyor. Bir dağın tepesine tırmanmak ile helikopterle çıkmak pratikte sizi birebir görüntü götürür. Lakin birisinde tepe, varılacak bir yer değil, “esas olan yol, yolculuktur.”

Eleştirel düşün-me

Yapay zekanın rapor yazması, matematik sorunu çözmesi yahut akademik araştırmaları özetlemesi, bilhassa eğitim ve beyaz yaka dünyasında da yeni bir tartışmayı tetikliyor. Eleştirel düşünme yerini otomatik kabule mi bırakıyor?

Üretken yapay zekanın eleştirel düşünme üzerindeki tesirleri eğitim alanında giderek daha görünür hale geliyor. SBS Swiss Business School’da yapılan ve 666 iştirakçiyi kapsayan bir çalışmada, yapay zeka araçlarını daha sık kullanan bireylerin eleştirel düşünme skorlarının daha düşük olduğu gözlemlendi. Araştırma direkt bir neden-sonuç ilgisi kurmasa da güçlü bir korelasyona işaret ediyor. Araştırmacılara nazaran temel risk, yapay zekanın sunduğu birinci cevabın zihni makul bir yola “sabitlemesi”. İnsan, alternatifleri araştırmak yerine sunulan yanıtı kabul etmeye daha yatkın hale geliyor.

Eğitim araştırmaları, üretken yapay zeka kullanan üniversite öğrencilerinin imtihan performanslarının uzun vadede daha düşük olabildiğini ortaya koyuyor. Yaratıcı alanlarda ise tablo karmaşık. Yapay zeka, kısa vadede yaratıcılığı artırabiliyor lakin üretilen fikirlerin vakitle birbirine benzemeye başladığı gözlemleniyor. Bu durum sırf ferdi hünerleri değil, toplumsal yenilik kapasitesini de etkileyebilir.

Asıl tehlike noktası ise kişinin “düşünmek için bile AI’ya gereksinim duyduğunu” hissettiği an. Bu durum, bireyin kendi muhakemesine olan inancını kaybetmesi manasına geliyor. Eleştirmenlere nazaran bu, özgür irade ve üretme kapasitesinin sessizce terk edilmesi demek.

Apatiden kaçmak

Buradan çıkarılacak sonuç matbaayı reddetmek elbette olmamalı. Yapay zeka, muhtemelen son 50 yılın en büyük teknolojik atılımı. Hasebiyle onu reddetmek onca yılı kaybetmek manasına geliyor. Asıl sorun, onunla nasıl bir ilgi kurulduğu. Yapay zekanın bir “koltuk değneği” yerine bir “düşünme ortağı” olarak kullanılması öneriliyor.

Belki de yapılması gereken şey navigasyonu büsbütün kapatmak değil. Asıl sıkıntı, ne vakit açtığımız.

Bu noktada sorumluluğu sadece bireyin omzuna bırakmak eksik olur. Yapay zekaya yönelme, birçok vakit şahsî bir tembellikten kaynaklanmıyor. Suratın, verimliliğin ve daima üretmenin ödüllendirildiği bir sistemde buna itiliyoruz. İş dünyasında süratli teslimatlar, eğitimde hakikat yanıta ulaşma baskısı, dijital medyada daima görünür olma zaruriliği insanları düşünmekten çok sonuç üretmeye itiyor. Navigasyon örneğinde olduğu üzere, kimse şuurlu olarak taraf hissini kaybetmek istemez. Lakin sistem daima “daha süratli git” diye fısıldadığında yolu öğrenmek lüks haline geliyor. Bu yüzden sıkıntı yalnızca “AI’yı nasıl kullandığımız” değil, düşünmeyi ne vakit gereksiz gördüğümüz. Yapısal baskılar değişmeden, ferdî farkındalık tek başına kâfi olmayacaktır.

Peki bu şartlar altında ne yapılabilir? Tahlil, yapay zekayı hayatımızdan çıkarmakta değil, onu yanlış noktada devreye sokmamakta yatıyor. Hasebiyle AI burada navigasyon değil, yol kenarındaki tabela olmalı.

Her ne kadar bu içerik kasıtlı olarak eleştirel olsa da AI’ın sunduğu altın kıymetindeki fırsata da değinmek gerek. Yalnızca verimli olmak isteyen herkesin birebir araçlara eriştiği bir dünyada asıl farkı yaratan şey sürat değil, örülen perspektiftir. Evet. AI, içerik üretimini ucuzlaştırıyor. Lakin bunu yaparken özgünlüğü de değerli ve çok daha kıymetli kılıyor.

Kaynak : Donanimhaber