Erkeklerde otizm neden daha yaygın? MIT’deki çalışma bu sorunun karşılığını bulmuş olabilir

Otizm spektrum bozukluğu, uzun yıllardır hem genetik hem de çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı karmaşık bir nörogelişimsel durum olarak kabul ediliyor. Bu alandaki en dikkat cazibeli ve hâlâ tam olarak açıklanamayan olgulardan biri ise otizmin erkeklerde bayanlara kıyasla yaklaşık dört kat daha sık görülmesi. Bilim insanları bu farkı uzun müddettir “kadın gözetici etkisi” olarak isimlendiriyor; yani bayanların, birebir genetik risk faktörlerine karşın hastalığa karşı daha dirençli olabileceği düşünülüyor. Kısa müddet önce MIT bünyesinde yürütülen yeni bir çalışma, bu farkın ardında yatan sisteme dair dikkat alımlı bir genetik açıklama sunuyor.

Nature Genetics mecmuasında yayımlanan yeni makaleye nazaran bu farkın kaynağı, bayanlarda bulunan fakat uzun yıllar boyunca büyük ölçüde “pasif” olduğu düşünülen inaktif X kromozomu (Xi) olabilir. Bilindiği üzere bayanlar iki X kromozomuna sahipken, bu kromozomlardan biri embriyonik gelişimin erken etaplarında büyük ölçüde susturuluyor. Lakin son yıllarda yapılan çalışmalar, bu “sessiz” kabul edilen kromozomun büsbütün fonksiyonsuz olmadığını ve birtakım genlerin bu susturma sürecinden kaçabildiğini ortaya koydu.

Araştırmanın başında yer alan Maya Talukdar ve David C. Page’e nazaran işte bu kaçan genler, otizmdeki cinsiyet farkını açıklayabilecek kilit rolü oynuyor. Zira Xi üzerindeki bu genlerin değerli bir kısmı, genom genelinde binlerce genin aktivitesini düzenleyen “düzenleyici genler”. Bayanların bu genlerden fazladan bir kopyaya sahip olması, otizmle ilişkilendirilen mutasyonların tesirini dengelemede bir çeşit tampon misyonu görebilir. Erkeklerde ise sırf bir X kromozomu ve bir Y kromozomu bulunduğu için bu ek muhafaza katmanı mevcut değil. Araştırmacılara nazaran Y kromozomu, bu cins genetik tesirleri dengeleme konusunda Xi kadar tesirli değil.

Xi Kromozomu Bugüne Kadar Düşünülenden Çok Daha Tesirli Olabilir

Bu yaklaşım, uzun müddettir tartışılan “kadın hami etkisi” kavramını birinci sefer bu kadar net bir moleküler çerçeveye oturtması açısından ehemmiyet taşıyor. Daha evvel yapılan müşahedeler de bu fikri takviyeler nitelikteydi: Otizm tanısı alan bayanların, ekseriyetle erkeklere kıyasla daha yüksek sayıda genetik mutasyon taşıdığı görülüyordu. Bu da bayanların hastalığa karşı daha yüksek bir “eşik” kıymetine sahip olabileceğini düşündürüyordu.

Öte yandan çalışma sırf otizmle sonlu değil. Araştırmacılar, erkeklerde daha sık görülen öbür gelişimsel hastalıkları da inceledi ve benzeri bir esirgeyici tesirin toplamda 16 farklı hastalık için geçerli olabileceğine dair bulgulara ulaştı. Bu da Xi kromozomunun rolünün, düşündüğümüzden çok daha geniş bir biyolojik tesir alanına sahip olabileceğini gösteriyor. Araştırmaya nazaran bu düzenek, sadece muhakkak bir hastalığı değil, genel olarak cinsiyetler ortasındaki hastalık yatkınlığı farklarını açıklayabilecek bir çerçeve sunuyor.

Ancak burada kıymetli bir noktayı da vurgulamak gerekiyor:Bu çalışma yeni deneysel datalar sunan bir araştırmadan çok, mevcut genetik ve epidemiyolojik bulguları bir ortaya getiren bir hipotez niteliğinde. Yani ortaya konan model güçlü bir açıklama sunsa da şimdi kesin olarak kanıtlanmış değil. Yeniden de bu yaklaşım, uzun yıllardır “sessiz” olduğu düşünülen X kromozomuna bakış açısını kökten değiştirebilir.

Kaynak : Donanimhaber